Evenwicht tussen de belangen van mens, maatschappij en bedrijf weer leidend

Auteur: Aart van der Gaag.


Grote ondernemers zoals Ko Vis en Jacques van Marken (later AKZO en GIST/Brocades) en vele anderen uit die tijd, eind 1800 begin 1900, waren ook sociale ondernemers. Ze stichtten woonwijken voor hun arbeiders, zorgden voor medische hulp, richtten sportverenigingen op, zelfs de eerste ondernemingsraad was er al onder Jacques van Marken. Rentmeesterschap werd het motto, zorgen voor mens en maatschappij, en continuïteit van het bedrijf. Nu heet dat People Planeet Profit, maar het aantal bedrijven dat in de geest van deze pioniers werkt is niet groot meer.

Het Rijnlandse model dat bovengenoemde waarden hoog in het vaandel had, werd allengs door het Angelsaksische aandeelhoudersmodel verdrongen, wat maximale (financiële) winst voor de aandeelhouders beoogt, in plaats van de belangen voor de stakeholders te behartigen. De mannen die zelf zo’n bedrijf startten, zijn bijna allemaal vervangen door managers die zelf de hoogste bonus willen hebben.

In het familiebedrijf en in het midden- en kleinbedrijf vinden we echter vaker de waarden terug die ik hierboven benoem. En … op 20 januari 2019 in Buitenhof, het zondagse opinieprogramma van VPRO/AvroTros/BNNVara op televisie, pleitte Feike Sybesma van DSM bovendien weer voor een ander type bedrijfsvoering: “We zouden ons weer zoals Shell vroeger was, moeten gedragen”. DSM en Hoogovens hadden bijvoorbeeld op hun eigen terrein een sociale werkplaats voor werknemers die een bedrijfsongeval meemaakten en niet in een regulaire baan terug konden.

Wat heeft dat nu allemaal met de rechtsstaat te maken?

We leven (wereldwijd) in een tijd van grote onrust en weerstand, populistische bewegingen maken grote sprongen, we hebben zelfs populistische presidenten, er worden vijanden gezocht in de staat, in het parlement, bij de rechterlijke macht, in de media. Grote groepen sluiten zich uit onvrede aan.

Laat ik nu denken dat het gegeven dat mensen niet meer zeker zijn van hun baan, hun pensioen, de toekomst van hun kinderen, hen in de armen van deze rattenvangers drijft. Weliswaar hebben die niets te bieden, maar ze zeggen het zo lekker duidelijk. Ze stemmen in de praktijk vaak voor maatregelen die helemaal niet in het belang van de vooronderstelde achterban zijn, maar dat maakt niet uit, in de speeches en oproepen tot verzet zeggen ze het tegenovergestelde, ze verspreiden nepnieuws als geen ander.

De onzekerheid kruipt in de genen van de maatschappij, al gaat het economisch goed, alle bestuurders worden gewantrouwd, zoals de gehele klasse van gezagsdragers. Stapelbaantjes op het minimumniveau, uitkleden van verworven rechten, steeds minder vaste banen én ondernemers die niet meer voor hun mensen staan, maar ze louter zien als productiemiddel: het zijn allemaal oorzaken waardoor de rechtsstaat aangetast kan worden.

De tegenbeweging is er wel, familiebedrijven die inclusief zijn, midden- en kleinbedrijven die hun medewerkers als familie zien en natuurlijk ook genoeg grootbedrijven die het wel goed doen. Ik hoop dat Feike Sybesma geen eenzaam roepende in de woestijn zal zijn maar dat hij het begin van een kentering inluidt, dat we naar een era gaan waarin evenwicht tussen de belangen van mens, maatschappij en bedrijf weer leidend zal zijn.

Twitter: @aartgaag