De overheid staat boven de wet

Auteur: Robin Fransman.


In Nederland staat de overheid op allerlei manieren boven de wet. OK, dat is wat sterk uitgedrukt, maar laten we zeggen dat de overheid een status aparte heeft, met bijzondere rechten en belangrijke uitzonderingen. En dat heeft effecten op de rechten, zekerheden en vrijheden van burgers.

Ik moest daaraan denken toen ik in de krant las dat na vele jaren procederen de overheid nu naar verwachting een schadevergoeding moet betalen in de Chipshol zaak. Een typisch geval waarin de juridische overmacht van de overheid op allerlei manieren geïllustreerd wordt, maar te ingewikkeld voor een column als deze, daarom een voorbeeld uit de dagelijkse praktijk.

Toen ik mijn oudste dochter voor het eerst naar de net nieuw gebouwde school bracht, viel het me gelijk op. Gangen en trappenhuizen die volhingen met soms brandbare spullen, en zo bemeten dat mensen elkaar maar net kunnen passeren. Een brandval. Ik keek omhoog en zag geen sprinklers hangen. Schokkend. Althans, dat vond ik. Een google search vertelde me dat sprinklers voor scholen niet verplicht zijn. Iets waar het Verbond van Verzekeraars zich volgens interwebs erg boos over maakte bij de laatste herziening van de wetgeving rond veiligheid in gebouwen. Heel apart, want in elk kantoorgebouw zijn sprinklers verplicht. Bleef over de smalle gangen en trappenhuizen. Ik belde de brandweer met de vraag of ze een controle hadden gedaan.

“Nee meneer, wij controleren deze scholen niet.”

“Pardon?”

“Ja meneer wij zouden het graag doen, maar we mogen het niet. Het schoolgebouw is van de gemeente en dat is een overheid en die mogen wij niet controleren. Daarbij, de overheid wordt geacht zich aan de wet te houden.”

“Wow.”

Het is zomaar een voorbeeld van de rechtsongelijkheid tussen overheid en andere rechtspersonen. Er zijn er natuurlijk veel meer. Ik zal verre van uitputtend zijn, maar ik wil er graag een paar met u delen.

De immune ambtenaar
Ambtenaren zijn strafrechtelijk immuun. Ze kunnen niet vervolgd worden voor misdaden als ze die begaan bij het uitvoeren van een exclusieve overheidstaak. Een ambtenaar die door slordigheid een bouwvergunning afgeeft voor een brandonveilige school kan dus niet worden vervolgd voor bijvoorbeeld ‘dood door schuld’.

De zwaarderwegende getuigenis
De getuigenis van een ambtenaar onder ambtseed weegt zwaarder dan die van een gewone burger.

De marginale toets in het bestuursrecht
Wie een conflict heeft met de overheid over een besluit, kan de inhoud van dat besluit alleen marginaal laten toetsen door de bestuursrechters; de rechter kijkt dan naar het proces van besluitvorming. De inhoud van het besluit kan slechts bij zeer bijzondere gevallen aan bod komen.

De gemene deler in al deze voorbeelden is het uitgangspunt: uw overheid is altijd betrouwbaar of op zijn minst betrouwbaarder dan u als gewone sterveling. Een scherp contrast met zoveel andere wetgeving die uitgaat van een ten principale niet te vertrouwen burger.

Dat beginsel, het vertrouwensbeginsel van de overheid, vind je op veel plekken terug. Niet in de laatste plaats op het verbod voor rechters om te toetsen aan de grondwet.

Dat zou nog acceptabel zijn als de prikkels voor en van de overheid, en voor en van de ambtenaren, gericht zijn op kwaliteit, rechtmatigheid en zorgvuldigheid. Maar dat is lang niet altijd het geval. Dat de getuigenis van een politieagent zwaarder weegt dan die van een burger kan op zichzelf acceptabel zijn, maar voer een boetequotum in voor politieagenten, verplicht ze om een minimum aantal boetes per week uit te schrijven, en dan is het niet langer acceptabel. Deze perverse prikkel lokt misbruik van de bijzondere rechtspositie uit. Het niet op brandveiligheid toetsen van scholen kan acceptabel zijn, maar laat dezelfde gemeente ook de kosten van schoolgebouwen dragen en de bouwvergunning verstrekken, en het wordt onacceptabel. Vertrouwen kan alleen daar waar de prikkels ook gericht zijn op het voorkomen van belangentegenstellingen.

Een paar jaar geleden diende ik een ingebrekestelling in voor het niet tijdig beslissen op een bouwvergunningsaanvraag. De gemeente is dan verplicht om je een dwangsom te betalen voor elke dag dat ze te laat zijn. Ik werd gebeld door de gemeente. Of ik de ingebrekestelling wilde intrekken. En als ik dat niet deed, hadden ze geen andere keus dan de bouwvergunning te weigeren. Maar als ik hem zou intrekken dan was de bouwvergunning er binnen een week. Ik weet nog steeds niet of dat nou vertrouwenwekkend is.

Robin Fransman is Chef Geld bij De Argumentenfabriek en is bereikbaar op Twitter: @RF_HFC